و اين مسأله از طبيعيّات نظير آن مسأله است از الهيّات كه جمعى از حكما به آن تصريح نموده‌اند كه عالم بجميع اجزائه . حيوان واحد است ، و براى آن نظام [ 311 ] واحدى هست كه انسب نظامات ممكنه است ، و به اين اعتبار صادر از حق است بدون توسّط چيزى . و صاحب اجزاء كثيره بودن عالم منافى صدورش از مبدأ واحد من جميع الوجوه نيست . و از اين لازم نمىآيد كه كثير از واحد صادر شده باشد ، زيرا كه براى عالم دو جهت است ، جهت وحدت شخصيّه و جهت كثرت اجتماعيّه . و فرق ميان اين دو بر وجه اجمال و تفصيل است . و نظر به جهت وحدتش حكم مىشود به آنكه [ بالذات ] به واجب واحد به حق مستند است بدون واسطه‌اى و شرطى ، و نظر به جهت كثرتش حكم مىشود به آنكه صادر است به ترتيب سببى و مسبّبى ، به اين نحو كه ابسط و اشرف اجزاء آن به فاعل حق اقرب است . و تالى آن است در صدور آنچه تالى آن است در بساطت و شرف ، و همچنين تا آنكه منتهى مىگردد با اقصى مرتبهء وجود . و مقصود حكما ، در اثبات عقول و وسايط و عدم نسبت مجسّمات و متكثّرات به بارى تعالى ، تصحيح صدور عالم است به اعتبار حيثيّت كثرت و تفصيل و عدم مناسبت بعضى از اجزاء عالم بدون توسّط به احديّت و مجد بارى تعالى ، نه به اعتبار جهت وحدت شخصيّهء آن ، به جهت آنكه در عالم به اين اعتبار هيچ كثرتى نيست . و اين اصلى است شديد النّفع كه در مواضع بسيار طالب را نفع مىرساند » . « 1 » فصل ششم در ذكر طبقات عناصر ببايد دانست كه عناصر موجود بر محوضت و صرافت قليل الوجود است ، زيرا كه قواى اجرام سماويّه در آنها نفوذ مىكند و در سفليّات بارده احداث حرارتى مىنمايد ، و به اين سبب بخار و دخان حادث مىگردد و به جانب علو بالا مىرود ، و بخار و دخان به آب و هوا مخلوط مىگردد . و اگر [ 312 ] عنصر خالصى يافت شود اجزاء علويّه از عنصر نار خواهد بود كه أبخره و ادخنه به آن موضع نمىتواند رسيد ، و اگر برسد نار آن را مستحيل به

--> ( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، صص 166 - 167 .